انواع متغیرها

تعریف متغیر:
متغیر کمیتی است که در دامنه ای معین می تواند از یک فرد به فرد دیگر و از یک مشاهده به مشاهده دیگر مقادیر مختلفی را ایجاد کند، بنابراین چیزی است که تغییر می کند و محقق آن ها را بنا به هدف تحقیق خود کنترل، دستکاری یا مشاهده می کند و می تواند مقادیر کمی و کیفی بگیرد. مانند وزن، حجم، طول، عرض و ارتفاع. به عبارت دیگر هر چیزی که بتواند ارزش های گوناگون و متفاوت بپذیرید را متغیر گویند. متغیرها را می توان بر اساس عوامل مختلفی دسته بندی نمود:
دسته بندی متغیرها بر اساس ارزش
متغیرها بر اساس ارزش به سه دسته کمی، کیفی و دو وجهی دسته بندی می شوند:
۱- متغیرهای دارای ارزش کمی: متغیرهایی هستند که ارزش عددی به خود می گیرند مانند وزن، درآمد، میزان فروش و سود. متغیرهای دارای ارزش کمی به دو دسته کمی پیوسته و کمی گسسته دسته بندی می شوند که شامل کمی پیوسته نظیر(طول، عرض و وزن) و کمی گسسته نظیر (تعداد افراد) می باشد.
۲- متغیرهای دارای ارزش کیفی: متغیر هایی هستند که ارزش عددی به خود نمی گیرند مانند رضایت شغلی
۳-متغیرهای دو وجهی: متغیرهایی هستند که هم می توانند کمی باشند و هم کیفی مانند وضعیت درآمدی. به این صورت که اگر درآمد را به صورت کم، زیاد یا متوسط بیان کنیم، جنبه کیفی و اگر به صورت عددی بر حسب ریال یا دلار بیان نماییم دارای ارزش کمی است.

دسته بندی متغیرها بر اساس دو ارزشی(دو وجهی) یا چند ارزشی(چند وجهی)
۱- متغیرهای دو ارزشی: متغیرهایی هستند که دارای دو وجه(یا حالت) هستند مانند متغیر جنسیت که دارای دو حالت مرد و زن می باشد.
۲- متغیرهای چند ارزشی: متغیرهایی هستند که بیش از دو وجه یا حالت می توانند داشته باشند مانند مدرک تحصیلی که می توانند دارای حالتهای مختلفی نظیر مدرک دیپلم، فوق دیپلم، لیسانس و … باشد.

دسته بندی متغیرها بر اساس رابطه یا نقش
متغیرها بر اساس رابطه به متغیرهای مستقل، وابسته، میانجی، تعدیل گر، کنترل و مزاحم دسته بندی می شوند. در ادامه هر کدام به اختصار توضیح داده خواهد شد:

۱- متغیر مستقل:
متغیر متحرکی است که به وسیله ی محقق اندازه گیری، دستکاری یا انتخاب می شود تا تاثیر یا ارتباط آن با متغیر دیگری معین شود.(سرمد و همکاران،۱۳۷۶). تغییر در متغیر مستقل، تغییراتی را در متغیر وابسته به وجود می آورد. بنابراین در هر آزمایش تجربی متغیر مستقل همان محرک می باشد. در تحقیقات آزمایشی متغیر مستقل به وسیله آزمایش کننده دستکاری میشود تا تاثیر تغییرات آن بر متغیر دیگری که وابسته فرض شده است، مشاهده و اندازه گیری شود. در یک تحقیق غیر آزمایشی متغیر مستقل به وسیله محقق دستکاری نمی شود ولی متغیری است که از پیش وجود دارد و فرض شده است که بر متغیر وابسته اثر دارد.
۲- متغیر وابسته:
متغیری است که هدف محقق تشریح یا پیش بینی تغییرپذیری در آن است. با تجزیه و تحلیل متغیر وابسته و با شناسایی عوامل موثر بر آن می توان پاسخ ها یا راه حل هایی را برای مساله شناخت. محقق به تعیین مقدار و اندازه گیری این متغیر و متغیرهای دیگری که روی آن تاثیر می گذارند علاقه مند است. به عبارت دیگر متغیر وابسته متغیری است که از سوی متغیرها اثر می پذیرد یا برای آن خطا تعریف می شود.
۳- متغیر میانجی:
به متغیر میانجی متغیر مداخله گر نیز گفته می شود. متغیر میانجی یا مداخله گر یا واسطه، متغیری است که نقش مکانیزم دارد و بین متغیرهای مستقل و وابسته قرار میگیرد. به عبارت دیگر متغیر میانجی یکبار نقش مستقل و یکبار نقش وابسته دارد و هدف از مطالعه نقش آنها در تحقیق بررسی چگونگی تاثیر یا مکانیزمی است که متغیر مستقل بر متغیر وابسته اثر می گذارد. به متغیر میانجی وابسته واسطه نیز گفته می شود.
۴- متغیر تعدیل گر:
گاه حضور یک متغیر سوم تحت عنوان متغیر تعدیل گر، رابطه مورد انتظار اصلی و اولیه بین متغیرهای مستقل و وابسته را تغییر می دهد. متغیر تعدیل گر متغیری کمی یا کیفی است که جهت یا میزان رابطه میان متغیرهای وابسته و مستقل را تحت تاثیر قرار می دهد و در حقیقت یک متغیر مستقل ثانوی است. متغیرهای تعدیل کننده در داخل مدل و روابط بین مدل وارد نمی شوند بیکه این متغیرها از پیرامون و کنار بر روابط تاثیر می گذارند. به عبارت دیگر متغیر تعدیل کننده عاملی است که محقق آن را انتخاب و اندازه گیری یا دستکاری می کند تا مشخص شود که آیا تغییر آن موجب تغییر همبستگی بین متغیرهای مستقل و وابسته می شود. مانند نقش شهرت سازمانی در رابطه میان تبلیغات و فروش.
۵-متغیر کنترل:
متغیرهای کنترل همان متغیرهای تعدیل گری هستند که اکنون کنترل شده اند. متغیرهای کنترل متغیرهایی هستند که حتما باید ارزش آنها کنترل شود زیرا بر نتایج تحقیق تاثیر می گذارند. به عبارت دیگر متغیرهایی هستند که ارزش آنها برای تمامی مشاهدات یکسان است. متغیرهای کنترل همان تعدیل گرهایی هستند که بر اساس تحقیقات پیشین شناسایی می شوند و در تحقیقات بعدی کنترل می شوند. برای مثال چنانچه محققی تحقیق خود را صرفا در جامعه مردان و یا در جامعه زنان انجام دهد متغیر جنسیت را کنترل کرده و تاثیر آن را حذف نموده است.
۶- متغیرهای مزاحم یا خطا:
متغیرهایی که محقق به طور مستقیم به پیدا کردن اثر آنها علاقه مند نیست و حتی تلاش میکند که تاثیر آنها را ثابت نگاه دارد و یا آنها را با استفاده از طرح های تحقیقی مناسب حذف کند متغیر مزاحم نامیده می شوند. به عبارت دیگر هدف هر تحقیقی آن است که تاثیر متغیرهای مزاحم را که در عالم واقع وجود دارند و بر فرآیند تحقیق اثر می گذارند حذف یا به حداقل ممکن برساند.

ارتباط میان متغیرهای مستقل، وابسته، کنترل، تعدیل گر و میانجی:
متغیرهای مستقل، تعدیل کننده و کنترل نشان دهنده علت ها یا درون داد هستند. از بین این متغیرها فقط متغیرهای مستقل و تعدیل کننده مورد مطالعه قرار میگیرند و متغیرهای کنترل حذف یا خنثی می شوند. متغیرهای وابسته نشان دهنده معلول ها یا برون دادها هستند. متغیرهای میانجی یا مداخله گر نیز مفاهیم مجردی هستند که همواره بین علت ها و معلول ها مداخله می کنند.
محقق پس از انتخاب متغیرهای مستقل و وابسته باید تصمیم بگیرد که چه متغیرهایی را به عنوان تعدیل گر به کار برد و چه متغیرهایی را به عنوان کنترل حذف و یا ثابت کند. محقق اگر بخواهد متغیری را به عنوان تعدیل کننده به حساب آورد، باید بداند که تعامل این متغیر با متغیر مستقل چگونه است و چه اثری در متغیر وابسته دارد.